бирииһигэр өрөспүүбүлүкэ оҕолорун турнира И.И. Захаров аатынан 7 № оҕо спортоскуолатыгар буолан ааста. Амматтан, Мэҥэ-хаҥаластан, Уус-Алдантан, Чурапчыттан, Намтан, Бүлүүттэн, “Олоон” спорткулууптан, Эбээн-Бытантайтан, Дьокуускай куораттан, Хатастан 8-9, 10-11 саастаах 189 оҕолор турнир үөрүүлээхтик аһыллыытыгар доҕотторуттан быстымаары сүүрүү былаастаах хаамсан киирдилэр.

Чиэстээһин

Хатас оҕо спортоскуолатын дириэктэрэ Анатолий Михайлович Баишев, учуутал, тренер Алексей Васильевич Мокрощупов, Россия-2016 чөмпүйүөнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин көҥүл тустууга сүүмэрдэммит хамаандатын тренерэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Егор Пономарев, Европа-2022 чөмпүйүөнэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Владимир Егоров, “Дыгын оонньууларын” үс төгүллээх” муҥутуур кыайыылааҕа Иннокентий Макаров, “Прогресс” тутуу тэрилтэтин генеральнай дириэктэрэ, “Дыгын оонньууларын” сүрүн спонсора, “2024 сыл спорка мецената”Алексей Семенович Пинигин, Хатас нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччы Семен Семенович Игнатьев күрэхтэһии кыттыылаахтарыгар истиҥ эҕэрдэлэрин тиэртилэр.

1-кы кылаас үөрэнээччитэ Сахалаар Николаев “Мин сахабын!” ыраас, чөллөркөй куолаһынан хоһоону чообуотук туттан-хаптан аахпыта дохсун ытыс тыаһынан биһирэннэ.

Саханы саха дэтиэхтээх, киэн туттар бөҕөстөрбүтүнэн буолуохтаах тустуук уолаттарга турниртан кынаттанан үрдэллэри дабайалларыгар, үтүө дьон буолан тахсалларыгар, Алексей Мокрощупов холобурун батыһан маастары толороллоругар, кыайыыга дьулуурдаах буолалларыгар баҕа санаа бастыҥа ананна.

Европа чөмпүйүөнэ Владимир Егоров элбэхтик дьарыктаннахха, күрэхтэстэххэ ситиһиилэр кэлэллэрин тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Билигин “Триумф” спорт уораҕайыгар Европа чемпионатыгар кыттарга кытаанах бэлэмнэниини бара сылдьарын, дьонун-сэргэтин үөрдэр сыаллааҕын-соруктааҕын;

Россия чөмпүйүөнэ Егор Пономарев улахан бөҕөстөр бары оҕо эрдэхтэриттэн дьарыктаныыларын саҕалаабыттарын, үгүс түһүлгэлэргэ “буһууну-хатыыны” ааһалларын, хотторуулартан сынтарыйбаттарын, тустуу диэн туһунан олус умсугутуулаах олох буоларын, бэйэ иннигэр сыал-сорук туруорунуу кыайыыларрга сирдиирин, күүстээх баҕа санаа көмөлөһөрүн, тренерскэй үлэҕэ кыра эрдэҕиттэн баҕалааҕын, өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын бөҕөстөрө Миндиашвили Бүтүн Россиятааҕы турнирыгар ситиһиилээхтик тустубуттарын, билигин Константин Капрынову, Манчаары Ильинову, Дамир Явловскайы кытта үлэлэһэрин, Ярыгин турнирыгар бэлэмнэнии бара турарын, бу Мокрощупов турнирыгар үчүгэй уолаттар баалларын, улахан көбүөрдэргэ тахсалларыгар эрэнэрин, оҕолортон бэйэлэриттэн тутулуктааҕын эттилэр, ситиһиилэри баҕардылар.

Үлэ үтүмэн үөһүгэр

Мокрощупов Алексей Васильевич Хатас төрүт олохтооҕо. Оскуолатааҕы саастарыгар Иннокентий Иннокентьевич Захаровка физкультура уруогар сүүрбүтэ-көппүтэ. Спорт араас көрүҥнэригэр дэгиттэр сайдыылаах, тустууга 1-кы разрядтаах физкультура учууталыгар Иван Семенович Шарабориҥҥа тустуунан дьарыктаммыта. Учууталлара үрдүк таһымнаахтык дьарыктыыллара, оҕолорун көтүппэккэ күрэхтэһиилэргэ кытыннараллара. Бэйэлэрин ааттатар оҕолор тахсыбыттара. Алеша Мокрощупов уонна Саша Решетников өрөспүүбүлүкэ “Спартагын” кыайаннар, хаста даҕаны дойду киин куораттарынан сылдьыталаабыттара, ол иһигэр, Кабардино-Балкария Өрөспүүбүлүкэтин киин куоратыгар Нальчикка тиийэн тустубуттара, миэстэлэспиттэрэ.

Орто оскуоланы бүтэрэн баран армияҕа сулууспалаабыта. Читаҕа Армия спортивнай кулуубугар Чурапчыга Коркиҥҥа үөрэммит уолаттары кытта үтүөлээх тренер Фрунжиевка эрчиллибиттэрэ. Тустуу оскуолатын ааспыта. Онтон Дьокуускайга педучилищеҕа үөрэнэр сылларыгар ССРС, РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренеригэр Д.П. Коркиҥҥа уонна Саха сирин элбэх төгүллээх чөмпүйүөнэ, Ньурба бухатыыра Юрий Степанович Андреевка салгыы дьарыктаммыта. Биллиилээх бөҕөстөрү Степан Заморщиковтуун, Виктор Соловьевтуун уо.д.а. тустууктардыын бииргэ эрчиллэннэр, үгүс көлөһүннэрин тохпуттара.

И.И. Захаров курдук физкультура учууталын идэтин баһылыыр баҕа санаатын толорон, Педучилищены бүтэрэн, Тааттаҕа “Урожай” бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Таптыыр кыыһынаан Александратынаан сүрэхтэрин холбообуттара, эдэр ыаллар Хатаска кэлбиттэрэ. Совхоз ыһыллыытын кэмигэр нэһилиэгин спордугар инструктордаабыта. Үтүө суобастаахтык, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Куорат “Урожайын” бэрэссэдээтэлэ Татьяна Афанасьевна Корнилова уонна профсойуус бэрэссэдээтэлэ Фекла Гаврильевна Олесова көҕүлээһиннэринэн, өйөбүллэринэн стадион уонна арочнай спортсааланы олохтоох ыччаттар, нэһилиэнньэ бэйэлэрин күүстэринэн туппуттара. Хатаска физкультура уонна маассабай спорт тэтимнээхтик сайдан барбыта. Нэһилиэнньэ туспа спортсаалаланыаҕыттан, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэхтэһиилэр хото ыытыллар буолбуттара. Саалаларыгар икки этээстээх 10х12 тустуу саалатын туппуттара. Профсойуус сүүрэн-көтөн инбэнтээринэн хааччыммыттара. Күрэхтэһиилэри тэрийэн ыытыылар элбээбиттэрэ. Оскуола спортсаалатыгар сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри баскетбол, волейбол мээчиктэрэ күөрэйтэлииллэрэ.

Ол сырыттааҕына, Лев Александрович Антонов диэн дьон ылынар, улахан ытыктабылларынан туһанар оскуола дириэктэрэ дэлби агитациялаан, ыҥыран, физкультура учууталынан үйэ чиэппэрэ үлэлээтэ. Үөрэппит оҕолорунан киэн туттар. Кинилэр ортолоругар, спорт бары көрүҥнэригэр көхтөөхтүк кыттар Михаил Спартакович Окороковы, Александр Павлович Осиповы ааттаталыыр. Үөрэнээччилэрэ “тренердээ” диэн ыҥыраннар билигин тренердии сылдьар. Уонна Хатаска төрөөбүт киһи быһыытынан, оҕону-ыччаты, дьону-сэргэни ааҕа билэттиир. Хатаһын наһаа таптыыр, эрэнэр.

Аны, былырыын-иллэрээ сыл нэһилиэнньэ күүһүнэн саҥа спортивнай комплекс дьэндэйэн нэһилиэк киэргэлинэн буолла. “Дьулуур” аатынан сүрэхтэммит КСК-ҕа И.И. Захаров аатынан Хатастааҕы оҕо спортивнай оскуола олорор, үлэлиир. Эмиэ бэйэлэрин ыччаттара, киһилэрэ, мас тардыһыытын маастара Евгений Егорович Гоголев дириэктэрдиир.

“Холуоккалааһын” ньымата көмөлөспүтэ

1977 с. Дьокуускайга Д.П. Коркин кэлбитигэр, улуу тренергэ эрчиллибитин дьоллооҕунан ааҕынар. Өрөспүүбүлүкэ “Спартагар” бастаабыта. Ити кэмҥэ Дьокуускайга Дзержинскэй уулуссаҕа турар 1 № оҕо спортоскуолатыгар Бүтүн Сойуустааҕы турнир буолбута. Маастар нуорматын толоруулаах тустуу киэҥ түһүлгэтигэр эдэр бөҕөс, маастарга кандидат Алексей Мокрощупов “Спартак” ДСО аатыттан кыттыбыта. Турнирга ССРС, Европа, аан дойду Кубогын кыайыылааҕа, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Виталий Токчинаков эмиэ баара кини ыйааһыныгар тустааччылары долгуппута. Токчинаков сахалар кыайыыга суоттанар тустуукпутун Алексей Диодоровы финал иннинээҕи хапсыһыыга туораппыта. Иккис бөлөхтөн дойду аатырбыт бөҕөһүн утары финалга эдэр маастарга кандидат Алексей Мокрощупов тахсыбыта. Тустууну таптааччылар Токчинаков бастыырыгар саарбахтаабат этилэр.

Алексей күүстээх утарсааччыларын, маастардары ким-хайдах хапсыһарын сиһилии көрөр, ырытар идэлээҕэ. Ити да сырыыга ол үгэһин тутуспута. Токчинаков сүрүн хамсаныыларын, туттар албастарын сыыска-буорга түһэрбэккэ көрбүтэ, үөрэппитэ. “Маннык киирдэҕинэ, маннык албаһы оҥорууһубун” диэн уонна тустууга үөрүйэх табаарыс уолаттарын, чугас доҕотторун, тренердэр Намтан Семен Алексеев, бэйэтин тренерэ Юрий Андреев сүбэлэрин, атахтаан “обратнайдыырын” төбөтүгэр кытаанахтык хатаабыта. Хапсыһыыны хайдах ыытарга иһигэр былаан оҥостуммута. Дойду аатырбыт, күүстээх бөҕөһүн кытта толлубакка, эр санаатын ылынан, киирсэрдии көбүөргэ тахсыбыта. Маастар буолар баҕата улахан этэ.

Оччотооҕуга, ол 1977 сыллаахха, Дьокуускай куоракка соҕотох спортивнай оскуолаҕа туох-баар улахан күрэхтэһиилэр барыта буолаллара. Көрөөччү да олус элбэҕэ. Тустууну таптааччылар үөһэнэн-алларанан, спортсааланан, тобус-толору кэлбиттэрэ. Ыһыы-хаһыы оргуйан олороро. Кэлин, барыта ааспытын кэннэ, Алексей Мокрощупов ыалдьааччылар хаһыыларыттан “киһи күүһэ эбиллэр эбит” диэн өйдөбүлгэ, сыанабылга кэлбитэ.

Финал. Токчинаков – Мокрощупов. Ыалдьааччылар ортолоругар уолбут кыайарыгар эрэл кыыма суоҕа. Свисток чыһыырарын кытта, Алексей киирдэ-киирээт утарсааччытын атаҕар ыстанан, сөбүлүүр албаһыгар “холуоккаҕа” түбэһиннэрэр, баал ылаттыыр. “Син барыыһы, киһи тустууһу” диэн санаата бөҕөхсүйэр. Хардарыта “швунгалаһыы”. Тардыалаһыы. Мокрощупов атахха ыстанан угаайытыгар эмиэ түбэһиннэрэр. Сыста түһэр, “мельницаҕа” күдээритэр уонна “холуоккаҕа” төкүнүтэр! 11:5 кыайыы!!!

Ити кыайыытыттан Алексей Васильевич билигин да астынар.

Турнир 18-с төгүлүн ыытылынна

Ити былаһын тухары барытыгар нэһилиэнньэ, дьаһалта, Алексей Мокрощупов табаарыстарын, доҕотторун, дьиэ-кэргэнин, аймахтарын, спонсордар күүстэринэн, өйөөһүннэринэн, турнир 2005 сылтан сыл аайы ыытыллар. Ковид эрэ кэмигэр кыратык тохтуу сылдьыбыта. Турнирда ыытыахха диэн педучилищеҕа бииргэ үөрэммит, Хатаска бииргэ үлэлээбит, тустуунан бииргэ дьарыктаммыт доҕоро, ССРС спордун маастара, тренер Гаврил Гаврильевич Дмитриев этии киллэрбитэ.

Саханы саха дэтиэхтээх, аҕыйах сылларынан киэн туттар бөҕөстөрбүтүнэн буолуохтаах, барыта 189 кыра саастаах уолаттар икки көбүөрүнэн күөн көрүстүлэр. Сүрүн судьуйанан ССРС спордун маастар, Бүтүн Сойуустааҕы категориялаах судьуйа Анатолий Петров, сүрүн сэкэрэтээринэн 25-с орто оскуола тренерэ Егор Друзьянов, хапсыһыылары 3 № тустуу оскуолатын тренерэ Валериан Неустроев кэпсээтэ-сырдатта.

Ким да хотторуон баҕарбат, кыайбыттар үөрүүлэриттэн өрүтэ ыстанар, хотторбуттар харахтарын уута тахсар, иэмэх талахтыы эрийсиилээх, хатан бырахсыылардаах хапсыһыыларга 8-9 саастаахтарга 23 кг саҕалаан Нурислам Рыскулов (3 № спортоск), Костя Платонов (Амма), Игорь Шемяков (5 № спортоск.); 10-11 сс. 26 кг Гарик Иннокентьев (3 № спортоск.), Арсен Черемкин (5 № спортоск.), Андриан Иванов (3 № сопртоск.), Эдгар Филиппов (5 № спортоск.); 12 саастаахтарга Саша Шепелев (3 № спортоск.), Данил Жирков (3 № сопртоск.); 13-14 сс. Витя Осипов (Хатас), Ильдар Сариев (Хатас); 15-16 сс. Коля Платонов (Хатас), Артем Новиков (Хатас) бастаатылар.

Баһылай Посельскай